हिमालको आँखाबाट देखिएको इतिहास

 

अमेरिकी मूलनिवासीहरूमाथि ऐतिहासिक प्रभाव

हिमालको आँखाबाट देखिएको इतिहास

नेपालको पहाडी गाउँमा जन्मिएको हिमाल नामको एक मेहनती र जिज्ञासु युवक उच्च शिक्षा हासिल गर्ने सपना बोकेर North America पुग्यो। सानैदेखि उसलाई इतिहास, संस्कृति र मानव अधिकारका विषयमा गहिरो रुचि थियो। विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दै जाँदा उसले अमेरिकन इतिहासका धेरै पक्षहरू पढ्न थाल्यो। सुरुमा उसलाई आधुनिक विकास, विज्ञान, लोकतन्त्र र आर्थिक समृद्धिको कथा प्रेरणादायी लाग्यो। तर विस्तारै उसले इतिहासको एउटा अँध्यारो पाटो पनि भेट्टायो—त्यो थियो अमेरिकी मूलनिवासी (Native American and Indigenous peoples) माथि भएको अन्याय, हिंसा र सांस्कृतिक विनाश।

युरोपेली settlers हरू उत्तर अमेरिकामा आएपछि त्यहाँका मूलनिवासी समुदायहरूको भूमि कब्जा गर्न थालियो। हजारौँ वर्षदेखि प्रकृतिसँग सन्तुलनमा बाँचिरहेका आदिवासी समुदायहरूलाई आफ्नो भूमि, जंगल, नदी र जीवनशैलीबाट जबरजस्ती हटाइयो। settlers हरूले आफ्नो शक्ति र कानुन प्रयोग गरेर धेरै जनजातिहरूलाई कमजोर बनाए। युद्ध, रोग, भोकमरी र हिंसाका कारण लाखौँ मूलनिवासीहरूको मृत्यु भयो। हिमालले पुस्तकहरूमा पढ्दा महसुस गर्‍यो कि इतिहासमा विकासको नाममा धेरै समुदायको अस्तित्व नै संकटमा परेको रहेछ।

सबैभन्दा दुःखद कुरा भनेको उनीहरूको भाषा र संस्कृतिमाथि भएको आक्रमण थियो। धेरै वर्षसम्म सरकार र धार्मिक संस्थाहरूले मूलनिवासी बालबालिकालाई परिवारबाट अलग गरेर Residential Schools मा पठाए। यी विद्यालयहरूको उद्देश्य “Kill the Indian in the child” भन्ने सोचमा आधारित थियो। त्यहाँ बालबालिकालाई आफ्नो भाषा बोल्न, आफ्नो परम्परा पालन गर्न वा आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान व्यक्त गर्न निषेध गरिन्थ्यो। धेरै बालबालिका शारीरिक, मानसिक र यौन दुर्व्यवहारका शिकार भए। कतिपय कहिल्यै घर फर्कन सकेनन्।

हिमालले जब एउटा संग्रहालयमा Residential School बाट बचेका वृद्ध व्यक्तिहरूको अनुभव सुने, उसको मन अत्यन्त दुःखी भयो। एक वृद्ध महिलाले भनिन्,
“हामीलाई हाम्रो भाषा बोल्दा सजाय दिइन्थ्यो। हामीलाई आफ्नै परिवार र संस्कृतिबाट टाढा बनाइयो।”

यस इतिहासको अर्को पीडादायी अध्याय थियो “Sixties Scoop”। १९६० को दशकदेखि हजारौँ आदिवासी बालबालिकालाई उनीहरूको परिवारबाट हटाएर गैर-आदिवासी परिवारमा दत्तक दिइयो। यसले धेरै बालबालिकालाई आफ्नो भाषा, समुदाय र पहिचानबाट टाढा बनायो। आज पनि धेरै मानिसहरू आफ्नो वास्तविक परिवार, संस्कृति र जरा खोजिरहेका छन्।

यी ऐतिहासिक घटनाहरूको असर अहिलेको पुस्तामा पनि गहिरो रूपमा देखिन्छ। धेरै आदिवासी समुदायहरू गरिबी, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, आत्महत्या, नशा, बेरोजगारी र सामाजिक विभेदसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। पुस्तौँसम्मको पीडा र आघात (intergenerational trauma) अझै समाप्त भएको छैन। आफ्नो भूमि गुमाउँदा उनीहरूले आर्थिक स्रोत मात्र होइन, आफ्नो आध्यात्मिक सम्बन्ध र पहिचान पनि गुमाए।

तर यति धेरै पीडाबीच पनि आदिवासी समुदायहरूले आफ्नो संस्कृति बचाइरहेका छन्। उनीहरू भाषा पुनर्जीवन, सांस्कृतिक शिक्षा, आत्मनिर्णय र भूमि अधिकारका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्। हिमालले धेरै युवा आदिवासी नेताहरूलाई भेट्यो, जसले आफ्ना पुर्खाको इतिहास बचाउन र भविष्यका पुस्तालाई आफ्नो पहिचान सिकाउन काम गरिरहेका थिए। यसले हिमाललाई आशा दियो।

नेपाल फर्किएपछि हिमालले आफ्ना साथीहरू र समुदायलाई इतिहासको यो पाटोबारे सुनाउन थाल्यो। उसले भन्यो कि इतिहास केवल शक्तिशालीहरूको विजयको कथा होइन; यो पीडितहरूको संघर्ष, अस्तित्व र न्यायको खोजको कथा पनि हो। उसले सिकेको सबैभन्दा ठूलो पाठ थियो—जब कुनै समुदायको भाषा, संस्कृति र भूमि खोसिन्छ, त्यसको असर पुस्तौँसम्म रहन्छ।

अन्ततः हिमालले बुझ्यो कि साँचो शिक्षा भनेको केवल डिग्री प्राप्त गर्नु होइन, मानवताको पीडा बुझ्नु, इतिहासबाट सिक्नु र न्यायका लागि आवाज उठाउनु पनि हो।

----------------------------------------------------------------------------------------------

दिनेशको यात्रा: इतिहासको अँध्यारो पाटा

नेपालको एउटा सानो गाउँमा दिनेश नामको एक जिज्ञासु र मेहनती केटा बस्थ्यो। उसलाई सानैदेखि पढाइप्रति ठूलो रुचि थियो। गाउँका मानिसहरू भन्थे, “यो केटा एक दिन ठूलो मान्छे बन्छ।” दिनेशको सपना थियो—विदेश गएर उच्च शिक्षा हासिल गर्ने र संसार बुझ्ने।

कडा मेहनतपछि उसले United Kingdom मा पढ्न छात्रवृत्ति पायो। गाउँबाट पहिलो पटक विमान चढ्दा उसको आँखामा उत्साह र डर दुवै थिए। लन्डनका ठूला भवन, रेल, विश्वविद्यालय र फरक संस्कृतिले उसलाई चकित बनायो। त्यहाँ उसले इतिहास, राजनीति र समाजशास्त्र पढ्न थाल्यो।

एकदिन विश्वविद्यालयको पुस्तकालयमा उसले उपनिवेशवादबारे एउटा पुरानो पुस्तक भेट्यो। त्यो पुस्तकमा लेखिएको थियो कि कसरी शक्तिशाली देशहरूले कमजोर राष्ट्रहरू र आदिवासी समुदायमाथि शासन गरेका थिए। दिनेशले पढ्दै जाँदा महसुस गर्‍यो कि इतिहास केवल युद्ध र राजाहरूको कथा मात्र रहेनछ, धेरै मानिसहरूको पीडा पनि रहेछ।

पढाइ पूरा गरेपछि दिनेश अनुसन्धानका लागि United States गयो। त्यहाँ उसले अमेरिकाको इतिहास गहिराइमा अध्ययन गर्न थाल्यो। सुरुमा उसलाई अमेरिकाको विकास, विज्ञान र लोकतन्त्रको कथा प्रेरणादायी लाग्यो। तर विस्तारै उसले अर्को पाटा पनि देख्न थाल्यो—त्यो थियो मूलनिवासी जनजातिहरूको दुःखद इतिहास।

उसले थाहा पायो कि सयौँ वर्षअघि युरोपबाट आएका उपनिवेशवादीहरूले त्यहाँका Native peoples अर्थात् आदिवासी समुदायको भूमि कब्जा गरेका थिए। धेरैलाई आफ्नो भूमिबाट हटाइयो, उनीहरूको भाषा र संस्कृति दबाइयो, र हजारौँ मानिस रोग, युद्ध तथा हिंसाका कारण मारिए। केही बालबालिकालाई जबरजस्ती परिवारबाट अलग गरेर बोर्डिङ स्कूल पठाइन्थ्यो, जहाँ उनीहरूलाई आफ्नै भाषा बोल्न समेत निषेध गरिन्थ्यो।

यो पढ्दा दिनेशको मन भारी भयो। उसले सोच्यो, “इतिहासमा हामीले विकासको कुरा धेरै सुन्यौँ, तर पीडितहरूको आवाज किन कम सुनिन्छ?”

एकदिन ऊ एउटा मूलनिवासी संग्रहालय गयो। त्यहाँ एक वृद्ध आदिवासी व्यक्तिले आफ्ना पुर्खाहरूको कथा सुनाए। उनले भने,
“हाम्रो भूमि मात्र होइन, हाम्रो पहिचान पनि खोसियो। तर हामी अझै जीवित छौँ, हाम्रो संस्कृति अझै बाँचेको छ।”

ती शब्दहरूले दिनेशलाई गहिरो असर पारे। उसले महसुस गर्‍यो कि शिक्षा भनेको केवल डिग्री लिनु होइन, सत्य बुझ्नु पनि रहेछ। उसले आफ्नो अनुसन्धानलाई आदिवासी अधिकार, इतिहास र न्यायसँग जोड्ने निर्णय गर्‍यो।

वर्षौँपछि दिनेश नेपाल फर्कियो। गाउँका युवाहरूलाई उसले संसारको इतिहास, उपनिवेशवादको प्रभाव र आदिवासी समुदायको संघर्षबारे सुनाउन थाल्यो। उसले भन्यो,
“जब इतिहास पढ्छौँ, केवल विजेताको कथा होइन, पीडितको आवाज पनि सुन्नुपर्छ। तब मात्र हामी न्यायपूर्ण भविष्य बनाउन सक्छौँ।”

गाउँका मानिसहरूले दिनेशलाई अब केवल पढेको युवक मात्र होइन, सत्य खोज्ने र चेतना फैलाउने व्यक्ति भनेर सम्मान गर्न थाले।